Lüneburg, Hanzestad van zout en prachtige gebouwen

Door: Patrick van der Meer

Lüneburg is een prachtige historische Hanzestad ten zuidoosten van Hamburg. Hier voel je de sfeer van de Middeleeuwen, toen de productie en handel in zout welvaart naar de stad bracht.

Wandelend door Lüneburg verwonder je je door het ene na het andere prachtige gebouw of highlight.

Hier voel je de geschiedenis, je proeft het zout dat de stad groot maakte, en ziet de straten en huizen waar handel gedreven werd.

De stad Lüneburg is in de Tweede Wereldoorlog grotendeels intact gebleven. En in de DDR tijd lag het een beetje geïsoleerd, vlakbij de grens met Oost-Duitsland. Het daardoor een soort openluchtmuseum.

We nemen je mee door de geschiedenis, langs de vele prachtige monumenten en gebouwen van Lüneburg.

Het begon allemaal met het zout

Lüneburg dankt zijn bestaan aan de ligging op een zoutlaag in de grond. Al in de 8e eeuw werd hier op beperkte schaal zout gewonnen. 

Zout was in de Middeleeuwen enorm belangrijk, onder andere voor het pekelen en bewaren van voedsel. Er ontwikkelde zich daardoor een zoutindustrie in Lüneburg die tot in 1980 heeft bestaan.

Begin je bezoek aan Lüneburg met een bezoek aan het bijzonder leuke Duitse Zoutmuseum, dat op de plek van de zoutwinning in de stad staat. Hier kan je zien hoe het zout werd gewonnen.

Allereerst moest er zout water worden opgepompt. In het begin was dat eenvoudig met emmers in diepe putten. Later werd er een constructie in de hele stad aangelegd om een waterrad in de rivier te kunnen gebruiken. Hiervan staat nog een werkende maquette in het museum.

Vervolgens moest de zoute pekel in een zoutpan worden gekookt. Hierdoor verdampte het water en bleef het zout over. Je mag dat ook zelf doen, wat vooral kinderen geweldig vinden.

Prachtige gebouwen Am Sande

Rond de Kalkberg, waar het zout gewonnen werd, ontstond al vroeg een nederzetting, Hliuni. En op een makkelijk doorwaadbare plaats in de rivier Ilmenau ook één, Modestorpe. Deze bundelden hun krachten om het gewonnen zout te verhandelen.

De zandvlakte tussen beide nederzettingen werd de plek waar gehandeld werd. Niet alleen zout, maar allerlei waren die buitenlandse handelaren meebrachten.

Rond het plein "Am Sande" kwamen herbergen en handelshuizen. En dit trok ook bakkers, slagers, smeden en allerlei andere ambachten aan.

Nog steeds is Am Sande een prachtig plein, met vele mooie gebouwen. De gevels uit verschillende tijdsperiodes zijn er te zien. Baksteengotiek, barok, trapgevels, je kijkt er je ogen uit.

Aan de westkant staat een opvallend dubbel-gebouw in zwarte baksteengotiek uit 1558. Het gebouw heeft dienst gedaan als woonhuis, herberg, winkel, bank en brouwerij. Er huist nu de Industrie- und Handelskammer.

Ontwikkeling tot belangrijke Hanzestad...

Aanvankelijk was Lüneburg, ondanks de zoutwinning, nog ondergeschikt aan de oudere stad Bardowick, een paar kilometer noordelijk. Hier werd het zout op schepen geladen, verhandeld en verscheept naar Lübeck.

Toen de rivier Ilmenau ook bevaarbaar werd gemaakt vanaf Lüneburg, nam het de rol van Bardowick over. Lüneburg ging het zout naar Lübeck in het Noorden en Frankfurt in het zuiden vervoeren.

De stad groeide snel, en kreeg in 1189 stadsrechten. Bovendien sloten de handelaren zich aan bij de in Lübeck gevestigde Hanze.

Bij een belangrijke stad hoort een mooi stadhuis, en in 1230 werd die ook gebouwd aan het nieuwe Marktplein. Het gebouw werd in de loop der eeuwen telkens weer een beetje uitgebouwd, tot wat nu het grootste middeleeuwse stadhuis van Noord-Duitsland is.

Indrukwekkend is vooral de barokke gevel uit 1720. Hierin zijn 8 beelden verwerkt, van historische en symbolische figuren. Zo zien we Karel de Grote, Karel V en Frederik I van Pruissen, maar ook de deugden Strengheid, Waarheid etcetera.

Op het plein voor het stadhuis staat de Lunabrunnen, een fontein met de maangodin Luna. Lange tijd werd gedacht dat de naam Lüneburg iets te doen had met de maan. In werkelijkheid komt de naam van de nederzetting Hluini, wat toevluchtsoord betekent.

Een ander beeld op het plein heeft wel met de oorsprong van de stad te maken. De Salzsaue was een wild zwijn dat ooit door een jager geschoten was, en zoutkristallen in zijn vacht had. Dat leidde tot de vondst van de zoutlaag.

...met grote Haven

De doorwaadbare plaats in de Ilmenau voldeed al snel niet meer als haven voor een grote Hanzestad. In de 12e eeuw werd daarom een nieuw havengebied ontwikkeld.

In die nieuwe haven werd het laden en lossen eerst nog met de hand gedaan. Maar later ontwikkelde men hiervoor een eenvoudige kraan.

Nog altijd is er een mooie houten kraan in de haven van Lüneburg te bewonderen. Deze stamt uit het jaar 1797 en was destijds de krachtigste in heel Duitsland.

De kraan moet door mankracht in twee houten loopwielen worden bewogen. Alleen bij begeleide stadstour kan je in de kraan kijken.

De oude haven is sowieso een prachtig gebied waar je je ogen uitkijkt. Naar de barokke gevel van het Oude Koophuis bijvoorbeeld, naast de oude kraan.

Hier werd de haring verhandeld, die uit Denemarken terug werd meegenomen na de verkoop van het zout daar. Er is nu een hotel in gevestigd.

De Lüner Mühle, Abtsmühle en Abtswasserkunst

Een stukje verderop staan de gebouwen van twee 16e-eeuwse watermolens: de Lüner mühle en de Abtsmühle. Zij maalden ooit graan voor de abdijen in de stad.

De Abtsmühle werd later uitgebreid met de Abtswasserkunst. De molen pompte water in deze toren om de huizen in de stad van stromend water te voorzien. 

In de Lüner Mühle, aan de andere kant van een wandelbrug, zit nu een restaurant, de Mälzer Mühle. Bovendien wordt hier ook bier gebrouwen.

Klimmen in de watertoren met uitzicht over de kerken

De functie van de Abtswasserkunst werd in 1907 vervangen door een nieuwe Wasserturm in het Zuid-oosten van de oude binnenstad.

Deze toren is in prachtige neo-baksteengotiek gebouwd. Als voorbeeld fungeerde de Middeleeuwse Uenglingerpoort in Stendal.

De nieuwe watertoren heeft tot 1986 dienst gedaan. Sinds 2000 is het monument opengesteld voor het publiek. Je kan er met een lift omhoog naar het platform, voor een uitzicht over de stad met zijn hoge kerken. Met een trap ga je naar beneden door de oude watertank en langs beschilderde muren.

De kerken in baksteengotiek

Die kerken, we zouden ze bijna vergeten tussen alle andere monumenten. Terwijl dit prachtige voorbeelden zijn van de Noord-Duitse baksteengotiek.

De Johannes-kerk is de oudste. Je kan er bijna niet omheen omdat hij aan het begin (of eind) van Am Sande staat, en vanaf de watertoren kijk je er direct tegenaan.

Over de bouw van deze kerk is bijna 200 jaar gedaan. De opvallende toren was in 1384 gereed, de rest in 1470.

Bijzonder in het interieur zijn het uit hout gesneden hoofdaltaar dat opgeklapt kan worden, het historische orgel en de doopvont.

Aan de Sint-Michaëlkerk onder aan de Kalkberg werd later begonnen, maar was eerder, in 1434 klaar. Alleen was daar de mooi gevormde toren juist het laatste deel dat af was.

De Sint-Nicolaaskerk in het Noorden van de oude stad is de jongste en kleinste, maar toch indrukwekkend als je er voor staat. De kerk is in fasen gebouwd, een torenspits werd pas in 1587 geplaatst. En in de eeuwen daarna moest hij diverse keren worden herbouwd.

Wie had nou eigenlijk de macht in Lüneburg?

Naast de handelaren in zout, die natuurlijk zeer machtig waren, kwam Lüneburg toe aan de hertogen in het Heilige Roomse Rijk.

Deze hertogen behoorden toe aan het Welfen geslacht, en zij bestuurden het grootste deel van de geschiedenis het hertogdom Braunschweig-Lüneburg, met als eerste hertog Otto het Kind in 1235. Maar dit hertogdom werd regelmatig opgesplitst in onder andere het vorstendom Lüneburg, en later weer samengevoegd. 

Aanvankelijk hadden de hertogen een burcht op de Kalkberg, maar die werd in een opvolgingsoorlog door de burgers verwoest. De hertogen verhuisden naar Celle. Het is tekenend voor wie er meer macht hadden in de stad.

Pas in 1700 bouwde hertog Georg Wilhelm een nieuw stadsslot in Lüneburg. Dit bevindt zich aan de Marktplatz, maar valt een beetje in het niet bij het prachtige grote Rathaus.

In de ingewikkelde geschiedenis van Duitsland bleven zowel het hertogdom Braunschweig-Lüneburg als het Vorstendom Lüneburg een rol spelen. De eerste keizer, Wilhelm I, voerde ook de titel hertog van Lüneburg.

Wat is er nog over van de stadsmuur?

De snel groeiende, rijke stad moest natuurlijk beschermd worden. Daarvoor werd in de 13e eeuw een stadsmuur gebouwd. De eerste versie van hout werd al snel vervangen door een stenen muur en uitgebreid met een gracht en aarden wal.

Daarbij werden er op 6 plekken stadspoorten geplaatst. Helaas zijn die allemaal in de 19e eeuw afgebroken.

Van de stadsmuur zijn er nog kleine stukjes intact. Vooral bij het Liebesgrund park kan je delen van de Bardowicker Mauer nog bewonderen.

Zoek de rust in het Kloster Lüne

Op 20 minuten wandelen van de oude haven vind je het voormalige benedictijnenklooster Lüne. Het is nog altijd een vrouwenklooster, en een plek waar je even de rust kan vinden.

Je kan er ook een rondleiding krijgen door het klooster, en de kloosterkerk van St. Bartholomeus. En er bevindt zich ook een textielmuseum, waar je onder andere de tapijten kan bewonderen die de nonnen in de loop der eeuwen hebben gemaakt.

Uitgekeken? Dan kan je in de kloostertuin in het café genieten van een heerlijk taartje of abdijbiertje.

Andere noemenswaardige gebouwen

Verspreid over Lüneburg vind je nog diverse prachtige gebouwen. Mooi, maar het is des te leuker als je ook iets weet van de oorsprong van die gebouwen. Zoals deze:

Het Kalandhaus is een prachtig gebouw uit 1491 in baksteengotiek, dat behoorde tot de Kaland broederschap. Dit was een gezelschap van geestelijken dat aan liefdadigheid deed.

Rond 1500 werd het vooral een club van rijken, wat ook te zien is aan de pracht en praal van het gebouw. Bij bijeenkomsten werd er vooral veel gegeten en gedronken. Na de reformatie moest de broederschap daarom worden opgeheven.

De Alte Raths-Apotheke aan de Große Bäckerstraße stamt uit 1524, hoewel al eerder aan dezelfde straat een stadsapotheek bestond.

Het huidige gebouw bezat eerst een gotische gevel, maar met de toenemende welvaart werd deze in 1598 vervangen door de huidige gevel met het indrukwekkende gele portaal in Renaissancestijl.

In 1693 werd elders in de stad een nieuwe stadsapotheek geopend, vandaar dat dit gebouw de Alte Raths-Apotheke werd. Maar vandaag bevindt zich nog steeds een apotheek in het gebouw.

Het Oost-Pruisische Landesmuseum

Een bijzondere vermelding verdient nog het Oost-Pruisische Landesmuseum. Pruisen was de voorloper van het huidige Duitsland. De oorsprong van Pruisen lag in een gebied dat nu ligt in Kalininggrad en delen van Litouwen en Polen, en later de provincie Oost-Pruisen werd.

Wat doet een museum over dit gebied in Lüneburg? Dat komt omdat na de Wereldoorlogen de Duitse burgers van Oost-Pruisen gedwongen moesten verhuizen. En veel daarvan kwamen terecht in Lüneburg en omgeving.

Het Oost-Pruisische Landesmuseum geeft een goed beeld van de roerige geschiedenis van deze streek.

Er is ook een museum Lüneburg voor als je (nog) meer wilt weten over de geschiedenis, archeologie en natuur in de regio.

Salztherme en Kürpark

Zout wordt er in Lüneburg nauwelijks meer gewonnen. Toch heeft het nog een functie in het huidige Lüneburg, met name in de wellness.

Ten zuiden van de binnenstad ligt de Salztherme. Een zwembad met zowel gewone als zoutbaden.

In het naastgelegen Kürpark vind je onder andere een Gradierwerk, waar het heilzame zoute water in de lucht komt. Heerlijk wandelen in het park, langs de kruidentuin en de eendenvijver kan natuurlijk ook.

Overnachten in Lüneburg

En verblijf je liever op een Vakantiepark in de buurt? Kijk dan bij:

---

Home

Contact

Nieuw

Onze Nieuwsbrief

Waar wil je heen?

Deelstaten