Maagdenburg, oftewel het derde Rome, is een stad vol verhalen

Door: Patrick van der Meer

Wist je dat Maagdenburg ook wel het derde Rome genoemd kan worden? En dat is slechts één van de vele verhalen die je bij een stedentrip in Maagdenburg zal ontdekken.

Maagdenburg is de hoofdstad van de deelstaat Saksen-Anhalt. In de voormalige DDR dus, en het heeft daardoor een imago van een oude industriestad. Maar dat is niet terecht.

De geschiedenis van Maagdenburg gaat veel verder terug. Het was één van de belangrijkste steden van het Heilige Roomse Rijk, het was de belangrijkste vestingstad van Pruissen, en heb je bij Natuurkunde niet van de Maagdenburger halve bollen gehoord?

Wij gingen naar Maagdenburg om de plekken van al deze verhalen, en meer, op te zoeken. En we waren verrast van wat hier allemaal te zien en doen is. 

De geschiedenis op een deur van het oude Rathaus

Wil je in Maagdenburg een snel overzicht hebben van de geschiedenis van de stad? Ga dan naar het Rathaus aan de Alter Markt. 

Het eerste Rathaus werd hier in 1244 gebouwd. Maar, zoals we hieronder zullen zien, is het een paar keer verwoest en weer opgebouwd. De laatste voltooiing daarvan was in 1979.

Kort daarvoor, in 1970, werd er een nieuwe, bronzen deur geplaatst, van de kunstenaar Heinrich Apel. Op deze deur staan afbeeldingen van diverse gebeurtenissen in de roemruchte geschiedenis van de stad.

De Alter Markt is sowieso een plek waar op en rond verschillende belangrijke personen uit de geschiedenis te vinden zijn. Te beginnen met...

Keizer Otto I en zijn favoriete Palts in Maagdenburg

De naam Maagdenburg verschijnt voor het eerst in het jaar 805. De naam suggereert een burcht, maar daar is weinig over bekend. Wel werd het een Palts, een verblijfplaats van rondtrekkende koningen.

In het begin van de 10e eeuw is het de favoriete palts van Otto I de Grote, een koning met grootse ambities. Hij slaagde erin grote gebieden, tot in Italië te veroveren. Daarbij liet hij zich in 962 door de paus kronen tot Keizer van wat later het Heilige Roomse Rijk genoemd zou worden.

Omdat Maagdenburg daarmee de (favoriete) standplaats was van een derde versie (na Byzantium) van een Romeinse keizer, kan de stad dus het Derde Rome genoemd worden.

Merk op dat Karel de Grote zich al eerder, in 800 tot Keizer liet kronen. Maar dat was in conflict met de Byzantijnse keizer. Bovendien viel zijn Karolische Rijk weer uit elkaar. Door een huwelijk van de zoon van Otto I, Otto II, met de Byzantijnse prinses Theophanu werd het keizerschap van Otto I en II door de Byzantijnen erkend.

De Maagdenburger Dom

Bij de Palts in Maagdenburg hoorde ook een grote kathedraal. Deze eerste Dom was in Romaanse stijl, maar werd bij een grote brand in 1207 verwoest. Dat gold ook voor de palts en het grootste deel van de stad.

Direct na de brand werd begonnen met de bouw van een nieuwe kathedraal. De bouw van deze laat-Gotische kerk duurde meer dan drie eeuwen en werd voltooid in 1520. Het is nog altijd de grootste kerk in Oost-Duitsland.

In de Dom zijn talrijke schatten te vinden. Zoals de zuilen die Otto voor de eerste Dom uit Italië liet komen. Ook de preekstoel uit 1597 in Renaissancestijl, beelden van vrolijke en treurende maagden uit 1240, en diverse gedetailleerde grafschriften zijn zeer de moeite waard.

Het belangrijkst zijn natuurlijk de graven van Otto de Grote en van zijn eerste vrouw Editha. Zij bevonden zich naast elkaar in de vroegere kathedraal, maar de nieuwe kathedraal werd om het graf van Otto uitgelijnd. Dit graf is eenvoudig, met een marmeren plaat bovenop.

Het graf van Editha staat in de kooromgang. Dit graf bevat een beeltenis van de keizerin, dat gedateerd is uit 1510.

Heb je behoefte aan meer (achtergrond)verhalen en historische schatten uit de Dom? Dan is er tegenover de kathedraal sinds 2028 het Ottonianum. Een informatief en interactief museum voor jong en oud. 

Meer kloosters en kerken

Zoals het een rijke Middeleeuwse stad betaamt, had Maagdenburg nog veel meer kerken en kloosters. Een aantal daarvan kan je nog steeds bewonderen.

Tot aan het begin van de 16e eeuw waren die kerken allemaal katholiek. Maar toen kwam Maarten Luther en begon de reformatie. Luther predikte onder andere in de Johanniskirche in Maagdenburg, waar een standbeeld nog aan herinnert.

Deze kerk werd dus protestants. Na de verwoesting in de Tweede Wereldoorlog is hij pas in de jaren negentig weer opgebouwd, maar doet nu dienst als evenementslocatie.

Ook het Onze Lieve Vrouwenklooster heeft een andere functie gekregen. Dit Augustijner klooster bleef in de oorlog redelijk intact en is één van de best bewaarde Romaanse gebouwen in Duitsland.

Het klooster doet nu dienst als kunstmuseum, waarin wij onder andere een opmerkelijke neushoorn mochten bewonderen...

Verwoesting in en opbouw na de 30-jarige oorlog

We hadden het al even over de Tweede Wereldoorlog, maar al veel eerder heeft Maagdenburg een verwoesting ondergaan. In de stad vond het grootste bloedbad van de dertigjarige oorlog plaats.

Door een belegering en bestorming van de troepen van generaal Tilly in 1631 werd twee derde van de bevolking gedood. De meeste anderen verlieten de stad daarna, zodat de bevolking terugliep van 30.000 naar ongeveer 500. De paus toonde zich verheugd over de vernietiging van dit "ketterse nest".

Van deze verwoesting is niet veel meer te zien in de stad. Maar op de kerkdeuren van de eerdergenoemde Johanniskirche staat een beeltenis in brons die de verwoestingen van de stad in zowel 1631 als 1945 uitbeeldt.

Ervoor staan nog twee beelden van een moeder die haar kind beschermt en een Trümmerfrau, die puin ruimt na de oorlog.

Na 1631 was het tijd voor de wederopbouw, wat nogal wat tijd in beslag nam. Hierbij speelde de natuurkundige Otto von Guericke als burgemeester een belangrijke rol. En dat was niet de enige manier waarop hij Maagdenburg (weer) op de kaart zette...

De Maagdenburger halve bollen van nòg een Otto

Naast zijn politieke werk, deed Otto von Guericke als natuurkundige onderzoek naar lucht en luchtdruk. Hij ontdekte het vacuüm en de kracht van luchtdruk.

Om deze kracht aan te tonen gebruikte hij twee halve bollen. Hij plaatste die tegen elkaar en pompte er de lucht tussenuit. Vrijwilligers mochten ze vervolgens proberen van elkaar te trekken.

Bij de Rijksdag in Regensburg in 1654, waar de keizer en andere hooggeplaatsten aanwezig waren, liet hij 8 paarden aan iedere kant trekken. Maar de Maagdenburger halve bollen kwamen niet los. 

Het plaatje van paarden die van twee kanten iets proberen los te trekken, kom je af en toe nog tegen. Zo is het ook gebruikt in een Jeans-logo, om de sterkte van de spijkerbroek te tonen.

De sterkste vestingstad van Pruissen

De wederopbouw ging gestaag door. In 1702 werd Leopold I, achterkleinzoon van Willem van Oranje en prins van Anhalt-Dessau, gouverneur van Maagdenburg. 

Leopold liet de verdedigingswerken van de, inmiddels Pruisische vesting versterken. Een nieuwe verwoesting moest daarbij voorkomen worden. Maagdenburg werd daarmee zelfs de sterkste vesting van Pruissen.

Van de bastions die hij bouwde, is Bastion Gebhardt (ook wel Cleve) nog gedeeltelijk intact. Het ligt ten Zuiden van de Dom aan de Elbe.

Maar nog mooier vind ik het Bastion Preussen, aan de Noord-Oost kant van de Altstadt. Hier zie je nog een mooi oud kanon en enkele kunstwerken.

Bovendien staat hier de LukasKlause, een mooie verdedigingstoren die behoorde bij de Middeleeuwse stadsmuur. Het was bij deze toren waar de troepen in de 30-jarige oorlog, vanwege een laag staande Elbe, binnenvielen.

Inmiddels is in dit gebouw het Otto von Guericke museum gevestigd.

Pracht en praal in de stad en op de Fürstenwall

Maar Leopold had niet alleen oog voor de verdedigingswerken. Hij hield ook van de nodige pracht en praal.

Zo liet hij de Breite Weg omvormen tot een boulevard met barokke gebouwen. Het werd zelfs gezien als de mooiste Barokstraat van Duitsland.

De Domplatz liet Leopold bestraten voor parades. En ook hier verschenen barokke gebouwen. 

Tenslotte liet hij langs de Elbe de binnen- en buitenmuur van de stad opvullen. Hierdoor ontstond een luxe promenade waar de burgerij kon flaneren. En dat gebeurt nog altijd.

Van de verdedigingstorens die aan de buitenste muur stonden zijn er nog 3 overgebleven. De meest opvallende daarvan is de "Kiek in de Köken". Het wordt gezegd dat de wachters van deze toren in de keuken van de aartsbisschop konden kijken.

Bijzondere groei in de crisisjaren

Maagdenburg groeide gestaag verder. Maar pas in de 19e eeuw bereikte de stad de inwonersaantallen van voor de 30-jarige oorlog. En daar bleef het niet bij.

Door de industrialisatie bleef de stad groeien. Deze sterke groei kwam niet ten goede aan de huisvestingskwaliteit voor de arbeiders. en dat werd er na de eerste wereldoorlog niet bepaald beter op.

Maar onder invloed van architect Bruno Taut kwam daar verandering in. Vanaf de jaren 1920 voerde hij het Neues Bauen in. In de stijl van Bauhaus werden woonwijken met eenvoudige, maar functionele woningen gebouwd.

Ook in de crisisjaren, toen geld razendsnel devalueerde, werd deze visie doorgezet.

Deze "Moderne" wijken bestaan nog altijd. Mensen wonen er graag, omdat de voorzieningen goed zijn. Opvallend zijn de kleuren van de gevels, die in verschillende wijken zijn toegepast. Vooral de huizen in de Otto Richter Strasse zijn een omweggetje waard.

Weer een verwoesting en wederopbouw in de DDR

Na de nieuwe verwoesting in de Tweede Wereldoorlog (Maagdenburg was één van de meest verwoeste steden in Duitsland) moest de stad opnieuw worden opgebouwd. Te beginnen met het ruimen van puin door de Trümmerfrauen (zie boven), omdat er weinig mannen over waren.

De nieuwe DDR regering had weinig interesse in het opbouwen van alle historische gebouwen. De Dom werd pas in de jaren vijftig stukje bij beetje gerestaureerd, andere kerken werden afgebroken, en de Johanniskirche werd als ruïne intact gehouden, zoals de Gedächtniskirche in West-Berlijn.

De stad werd een industriestad, sterk in machinebouw. Vooral in het Noorden van de stad, bij de industrie-haven, stonden veel fabrieken.

In de Altstadt werden de mooie barokke gebouwen niet herbouwd. In plaats daarvan werden gebouwen in Socialistisch Classicisme gebouwd. Deze Stalinistische architectuur klinkt niet heel aantrekkelijk, maar deze gebouwen aan de Ernst-Reuter-Allee behoren nu ook tot de monumenten van de stad.

De Domplatz werd nog wel als belangrijke plek beschouwd voor militaire parades, en moest er dus wel mooi uitzien. Vanwege geldgebrek werden hier alleen de barokke gevels weer opgebouwd. Pas veel later, na de Wende, werden er weer complete gebouwen van gemaakt.

Met ook het in 1990 gerestaureerde Justitiecentrum in 19e eeuwse Nederlandse renaissance-stijl zijn er op een beperkt oppervlak veel verschillende bouwstijlen te zien. Met ook nog een heel bijzonder nieuw gebouw...

De Groene Citadel

Toen er na de Wende een woonblok in het centrum van Maagdenburg gerestaureerd moest worden, werd er een wedstrijd gehouden over hoe het er uit moest komen te zien. De tekening van de winnaar, een 10-jarig meisje, was in de vorm van een mooi versierde laars.

Dit deed denken aan de werken van de kunstenaar/architect Hundertwasser uit Wenen. En dus werd hij gevraagd het gebouw te ontwerpen.

Het resultaat is de prachtige groene citadel die nu het centrum van Maagdenburg siert. In het roze, met veel beplanting en zonder rechte lijnen. 

De foto's zijn prachtig, maar je moet hier zelf eens doorheen komen wandelen om het echt te beleven. Het gebouw heeft alles in zich wat je nodig hebt als je er woont: winkels, een theater, (kleuter-)school, tandarts en restaurants.

Voor een bedrag rond de € 1900,- per maand kan je een bijzonder appartement huren. Voorwaarde is wel dat je de bomen die van binnen naar buiten groeien moet verzorgen. Zij zijn voor het gebouw belangrijker dan de bewoners zelf.

De kassen van Gruson

Maar er is meer groen in Maagdenburg. Een stukje verder naar het Zuiden langs de Elbe ligt de Klosterbergegarten. Met daarbij de kassen (Gewächshäuser) van Gruson.

Hermann Gruson was een ingenieur, uitvinder en ondernemer, maar ook een plantenverzamelaar in de late 19e eeuw. Hij verzamelde vele exotische planten, met onder andere de grootste cactussenverzameling in Europa.

Bij zijn dood liet Gruson het kassencomplex na aan de stad Maagdenburg. Met ook een aquarium met exotische vissen waaronder piranha's.

In de kassen kan je je verwonderen over de vele soorten planten. Maar eerlijk gezegd vond ik de aanwezige dieren nog leuker. Naast de vissen zijn er tropische kikkertjes, vogelspinnen, kameleons, hagedissen, slangen en los rondlopende roelroels (ook wel gekuifde bospatrijs genoemd).

Stadtpark Rotehorn en het Elbauenpark

Voor nog meer groen ligt het Stadtpark Rotehorn aan de andere kant van de Elbe. Of liever gezegd op een eiland in de Elbe, of tussen de hoofdstroom en de Alte Elbe. Hier gaan de Maagdenburgers naartoe in hun vrije tijd.

Er is onder andere een speeltuin, een meertje met bootverhuur, een skatepark en 200 hectare groen. Ook de Stadthalle en Albinmüller-Turm in Bauhaus-stijl liggen in dit park.

Zin in nog meer actie? Dan is er nog het Elbauenpark. Een voormalig Russisch militair oefenterrein is in 1999 omgevormd voor een tuinbouwtentoonstelling (zoals de Floriade). 

De kazernes werden omgebouwd, de schietbanen ontdaan van munitie, en op de berg oorlogspuin werd een zomerrodelbaan aangelegd. Na de tentoonstelling werd het Elbauenpark als recreatiepark behouden.

In het park van 90 hectare groot kan je 14 thematuinen bewonderen, maar het is vooral leuk voor gezinnen. Naast de rodelbaan is er een klimtoren, doolhof en een glijbaantoren. Daarnaast is er een leuke vlinderkas en een weide met hertjes. En nog veel meer natuurlijk.

Het klapstuk is de bijzondere Milleniumtoren. In dit kegelvormige gebouw leer je van alles over de technieken die de oude Egyptenaren, Grieken en Romeinen gebruikten. Maar ook de wetenschappelijke experimenten van Otto von Guericken kan je er nadoen. Evenals die van andere wetenschappers van alle tijden.

Toe aan een adrenaline-rush? klim de toren dan aan de buitenkant omhoog, en neem de zipline naar beneden!

Shoppen in Allee Center of City Carré

Wil je bij een stedentrip in Maagdenburg ook even lekker shoppen? Dan is daar volop gelegenheid voor.

Wanneer je aankomt met de trein, dan stap je vanuit het station bijna direct in City Carré. In dit overdekte winkelcentrum zijn talloze winkels te vinden.

Toch nog niet gevonden wat je zocht? Dan loop je een stukje verder naar het Allee Center, met ongeveer hetzelfde concept.

Waren dat alle verhalen van Maagdenburg?

Nee, bij lange na niet. Ik zou nog door kunnen gaan over Tijl Uylenspiegel, of de Roland van Maagdenburg, die allebei op de Alter Markt te zien zijn.

Of over alle sculpturen van Heinrich Apel, waar we er al wat van hierboven gezien hebben. En je moet een beetje zoeken, maar er zijn ook nog oude stadspoorten te vinden. En een generaal die de Amerikanen in de burgeroorlog discipline heeft bijgebracht.

Maar op een gegeven moment moet je toch eens ophouden met je artikel, en jullie zelf naar Maagdenburg laten komen voor meer. 

Klop dan ook zeker aan bij het Toeristenbureau voor een rondleiding door de stad. Dan krijg je nog meer te horen.

Wandelen of fietsen langs de Elbe

Een goede manier om van Maagdenburg te genieten, is door te wandelen of fietsen langs de Elbe. Het wandelpad en de Elberadweg (fietspad) langs de Elbe vormen toch de plezierigste stukjes van Maagdenburg.

Hier ontvlucht je de drukte van de stad, en laat je alle verhalen van Otto en de derde stad van Rome op je intrekken. Daarbij tippen we de volgende tussenstops:

Tip 1: Bij de Prester See, die naast de Elbe ligt, vind je Restaurant "Die Kirche". Jawel, je kunt hier heerlijk tafelen in de kerk die prachtig omgetoverd is tot restaurant! Er is ook een fijne tuin met terras en een speelplekje voor de kinderen. 

Tip 2: Je kan ook heerlijk lunchen en dineren bij Daniel's Restaurant. Vanaf het terras heb je prachtig zicht op de Elbe en aan de andere kant van de rivier ligt het Elbauenpark. 

Overnachten in Maagdenburg

---

Home

Contact

Nieuw

Onze Nieuwsbrief

Waar wil je heen?

Deelstaten